Start
Streszczenia XIII SpotkaÅ„ | Drukuj |  E-mail
wtorek, 11 pa¼dziernika 2005
Silesia

XIII Spotkania Mediewistyczne (19 X 2005, sroda, godz 10,30-15,30)

Warszawa, IBL PAN 


Streszczenia referatów



Piotr Bering
 
Wyobrażenia geograficzne ÅšlÄ…ska w późnoÅ›redniowiecznych kronikach regionalnych i wczesnorenesansowych Descriptiones. Rekonesans badawczy.
 
         ÅšlÄ…sk, jako dzielnica poÅ‚ożona na trasie ważnych szlaków handlowych i zarazem jako obszar zamieszkiwany przez wiele narodów doczekaÅ‚ siÄ™ wielu przedstawieÅ„ geograficznych, bÄ…dź samodzielnych, bÄ…dź też zawartych w innych utworach. Do dalszych rozważaÅ„ wybraÅ‚em kilka późnoÅ›redniowiecznych kronik i wczesnorenesansowych utworów wpisujÄ…cych siÄ™ w tradycjÄ™ Laudes urbium.

            Utwory te przez wiele dziesiÄ…tków lat nie byÅ‚y przedmiotem jakichkolwiek badaÅ„, dlatego bardzo czÄ™sto dysponujemy dzisiaj jedynie monograficznymi studiami lub ogólnymi wprowadzeniami pochodzÄ…cymi jeszcze z poczÄ…tku XX w. Nie zbadane pozostajÄ… poetyckie descriptiones bÄ…dź caÅ‚ego ÅšlÄ…ska, bÄ…dź tylko WrocÅ‚awia.

            W pierwszym z analizowanych utworów Kronice Książąt Polskich dominuje narracja faktograficzna, nastawiona na przekazanie czytelnikowi rzetelnych informacji. Warto zauważyć, że w znacznej części kroniki dane geograficzne i dzieje ÅšlÄ…ska sÄ… przedstawiane jako część dziejów Polski. Dopiero przy omawianiu spraw partykularnych kronikarz przechodzi ze sfery makro do sfery mikro.

            Z kolei Peter Eschenloer, piszÄ…c Historia Wratislaviensis, odwoÅ‚uje siÄ™ do tradycji starożytnej i jednoczeÅ›nie stara siÄ™ przedstawić WrocÅ‚aw, w zgodzie z topikÄ… opisu miasta. Stolica ÅšlÄ…ska zostaÅ‚a zestawiona z TrojÄ…. Jest to dziaÅ‚anie celowe, gdyż TrojÄ™ zgubiÅ‚y wewnÄ™trzne niesnaski, a WrocÅ‚aw winien uniknąć jej losu.

            Wczesna faza renesansu przyniosÅ‚a falÄ™ poetyckich opisów, wÅ›ród których na uwagÄ™ zasÅ‚uguje twórczość WawrzyÅ„ca Korwinusa  (Laurentius Corvinus). Jest on twórcÄ… m. in. utworu Slesiae descriptio compendiosa. W twórczoÅ›ci tego poety jest wyraźna, czasami nawet naiwna, stylizacja wedÅ‚ug wzorów starożytnych.

            Na poczÄ…tku XVI w. spod pióra Vulturinusa Pancratiusa wyszedÅ‚ Panegyricus Slesiacus liczÄ…cy 611 wersów. Jest to poetycki opis caÅ‚ego ÅšlÄ…ska, który powstaÅ‚ pod wyraźnym wpÅ‚ywem lektury poetów rzymskich. Widoczne jest to m. in. w doborze figur retorycznych. Autor nie tylko opisuje ÅšlÄ…sk, lecz także sÅ‚awi jego wybitnych mieszkaÅ„ców.

            OdrÄ™bne miejsce zajmujÄ… opisy stricte naukowe, jak. np. BartÅ‚omieja Steina lub mapy np. Martina Helwiga.

 
 
Bibliografia (wybór)
 
G. Bauch, Laurentius  Corvinus, der Breslauer Stadtschreiber und Humanist. Sein Leben und seine Schriften, „Zeitschrift des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens”, Bd. 17 (1883), s. 230-302
Dawna historiografia śląska, Opole 1980
P. Drechsler, Pancratii Vulturini Panegyricus Silesiacus, Zeitschrift des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens”, Bd. 35 (1901), s. 35-67

Historia Wratislaviensis et que post mortem regis Ladislai sub electo Georgio de Podiebrat Bohemorum rege illi acciderant prospera et adversa, hg. von H. Markgraf, Breslau 1872 (SRS, Bd. 7).

Kronika xiążąt polskich, wyd. Z. WÄ™clewski, [w:] MPH, T. 3, Lwów 1878, s. 423-578

B. Kürbis, KsztaÅ‚towanie siÄ™ pojęć geograficznych o SÅ‚owiaÅ„szczyźnie w polskich kronikach przeddÅ‚ugoszowych, „Slavia Antiqua”, T. 4 (1953), s. 252-282
H. Manikowska, Åšwiadomość regionalna na ÅšlÄ…sku w późnym Å›redniowieczu, [w:] PaÅ„stwo, naród, stany w Å›wiadomoÅ›ci wieków Å›rednich. PamiÄ™ci Benedykta Zientary, Warszawa 1990, s. 253-267

H. Meuss, Des Vulturinus Lobgedicht auf Schlesien von 1506, „Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft für Volkskunde”, Bd. 28 (1927), s. 38-81

G. Türk, Lateinische Gedichte zum Lobe Breslaus, „Zeitschrift des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens”, Bd. 36 (1902), H. 1, s. 101-120

R. Wytyczak, Śląsk w dawnej kartografii, Wrocław 1998

__________________________________________



Piotr Boroń
Instytut Historii, Uniwersytet ÅšlÄ…ski

 
Przemiany kulturowe na Śląsku w drugiej połowie XII wieku i ich mazowiecko-walońskie korzenie
 
Kiedy pisze siÄ™ o przemianach kulturowych na ÅšlÄ…sku w XII-XII wieku, zwraca siÄ™ zwykle uwagÄ™ na przeÅ‚om cywilizacyjny, zwiÄ…zany z dziaÅ‚alnoÅ›ciÄ… gospodarczÄ… Henryka Brodatego. Rzeczywistość sprzed jego panowania jawi siÄ™ niektórym, jak to okreÅ›liÅ‚ Benedykt Zientara, jako „ÅšlÄ…sk wyÅ‚aniajÄ…cy siÄ™ z puszczy”. Faktycznie przemiany kulturowe, rozpoczÄ™te za panowania Brodatego, zmieniÅ‚y diametralnie obraz ÅšlÄ…ska. W ich cieniu pozostajÄ… jednak wczeÅ›niejsze próby dziaÅ‚aÅ„ w dziedzinie gospodarki i kultury, majÄ…ce na celu (najogólniej mówiÄ…c, a używajÄ…c jÄ™zyka wspóÅ‚czesnego) modernizacjÄ™ kraju. Procesy zachodzÄ…ce na ÅšlÄ…sku w trzynastym stuleciu, przyćmiÅ‚y przemiany, które miaÅ‚y miejsce za panowania BolesÅ‚awa Wysokiego, a także biskupa wrocÅ‚awskiego Waltera (1149-1169).

            Istnieje bardzo wiele przesÅ‚anek, wskazujÄ…cych na biskupa Waltera, jako na twórcÄ™ czy wspóÅ‚twórcÄ™ niewÄ…tpliwej Å›wietnoÅ›ci kulturalnej ÅšlÄ…ska, a zapewne także WrocÅ‚awia w drugiej poÅ‚owie XII wieku. Jego pontyfikat byÅ‚ Å›ciÅ›le zwiÄ…zany z rzÄ…dami BolesÅ‚awa KÄ™dzierzawego na ÅšlÄ…sku, a wczeÅ›niejsze zwiÄ…zki Waltera z diecezjÄ… pÅ‚ockÄ… i waloÅ„skie pochodzenie, dajÄ… powód do zadania pytanie, na ile przemiany kulturowe ÅšlÄ…ska za jego czasów, miaÅ‚y takie wÅ‚aÅ›nie – waloÅ„sko-mazowieckie korzenie.

Biskup Walter, jako jeden z niewielu pierwszych rzÄ…dców diecezji Å›w. Jana cieszy siÄ™ od lat niezmiennÄ… uwagÄ… historyków. Przyczyna tego leży w caÅ‚kiem pokaźnej, jak na osobÄ™ żyjÄ…cÄ… w XII stuleciu, iloÅ›ci wzmianek źródÅ‚owych. Z opracowaÅ„ historyków wyÅ‚ania siÄ™ fascynujÄ…cy obraz Å›wiatÅ‚ego, wyksztaÅ‚conego, otwartego na reformatorskie prÄ…dy w koÅ›ciele czÅ‚owieka; energicznego i sprawnego gospodarza.

WspóÅ‚czesne opinie majÄ… swe podstawy w Å›redniowiecznych ocenach Waltera. Jego zasÅ‚ugi w reformowaniu koÅ›cioÅ‚a Å›lÄ…skiego podnoszone sÄ… w katalogach biskupów wrocÅ‚awskich i w Kronice książąt polskich. Znamienne, że Walter jest pierwszym biskupem, który posiada w tych źródÅ‚ach bogatszÄ… charakterystykÄ™. Odnieść można wrażenie, że w tradycji wrocÅ‚awskiej dokÅ‚adniejsze informacje o biskupach zaczynajÄ… siÄ™ dopiero od Waltera. Informacje źródeÅ‚ i przypuszczenia historyków nakazujÄ… nam do dzieÅ‚ i zasÅ‚ug biskupa Waltera zaliczyć:

- wzniesienie nowej katedry,

- zabezpieczenie materialne posiadłości kościoła wrocławskiego przez uzyskanie bulli papieskiej,

- wprowadzenie Å›piewu w liturgii i innych zwyczajów bliskich koÅ›cioÅ‚owi francuskiemu,

- założenie szkoły katedralnej,

- wprowadzanie celibatu,

- przeniesienie klasztoru kanoników regularnych ze ÅšlÄ™zy do WrocÅ‚awia, na wyspÄ™ Piasek oraz zaprowadzenie tam wzorców leodyjskich,

- reformÄ™ kapituÅ‚y katedralnej - znów wiÄ™c celibat i zwyczaj życia wspólnego,

- sprowadzenie osadników z Walonii i zaÅ‚ożenie ich kolonii we WrocÅ‚awiu.

Jak na jednÄ… osobÄ™ jest tych dziaÅ‚aÅ„ sporo. Daje to powód do bliższego przyjrzenia siÄ™ postaci biskupa i jego dziaÅ‚aniom. Szczególnie interesujÄ…cy jest fakt waloÅ„skiego pochodzenia Waltera i pojawiajÄ…cych siÄ™ w zwyczajach koÅ›cioÅ‚a wrocÅ‚awskiego motywach okreÅ›lanych jako galijskie. Rozważenia wymagajÄ… wszystkie obce wÄ…tki w liturgii i zwyczajach koÅ›cielnych, a szczególnie ich zwiÄ…zek z tzw. krÄ™giem leodyjskim. Ponieważ dziaÅ‚ania Waltera sÄ… Å›ciÅ›le powiÄ…zane z rzÄ…dami na ÅšlÄ…sku BolesÅ‚awa KÄ™dzierzawego, a sam Walter jest bratem biskupa pÅ‚ockiego Aleksandra zadać należy pytanie o zwiÄ…zki przemian zachodzÄ…cych na ÅšlÄ…sku za czasów jego pontyfikatu z koÅ›cielnym krÄ™giem pÅ‚ockim.

DokÅ‚adniejsza analiza przekazów źródÅ‚owych każe jednak postawić znak zapytania na rolÄ… Waltera we wszystkich przypisywanych mu dzieÅ‚ach. ZachodzÄ…ce na ÅšlÄ…sku w XII wieku przemiany mogÅ‚y być zwiÄ…zane z jego nastÄ™pcami na biskupim tronie. Można uznać, iż fakty zlewajÄ… nam siÄ™ ze stworzonÄ… wiele dziesiÄ…tków lat po Å›mierci biskupa legendÄ…. Nie odmawiamy tu zasÅ‚ug biskupowi Walterowi, lecz jedynie staramy siÄ™ odkryć, czy te dziaÅ‚ania, które mu siÄ™ przypisuje, byÅ‚y faktycznie jego autorstwa, czy też zadziaÅ‚aÅ‚ tu dość specyficzny mechanizm przypisania zasÅ‚ug nastÄ™pców. Walter jawi nam siÄ™ jako z pewnoÅ›ciÄ… bardzo sprawny organizator: bÅ‚yskawiczne, trzy lata trwajÄ…ce odnowienie opactwa Å›w. Bertuina oraz szybkie i zwieÅ„czone powodzeniem dziaÅ‚ania na rzecz protekcji papieskiej dla koÅ›cioÅ‚a wrocÅ‚awskiego pokazujÄ… nam z pewnoÅ›ciÄ… energicznego i zdolnego czÅ‚owieka. Co jednak z innych przypisywanych mu dziaÅ‚aÅ„ jest jego zasÅ‚ugÄ…, trzeba powiedzieć szczerze  - nie wiemy. Wydaje siÄ™ jednak, że nie stoimy w sytuacji w której musimy bezradnie rozÅ‚ożyć rÄ™ce i powiedzieć: "ignoramus et ignorabimus". Pojawia siÄ™ sporo niewykorzystanych możliwoÅ›ci badawczych, mogÄ…cych wzbogacić naszÄ… wiedzÄ™ i rozwiać niektóre wÄ…tpliwoÅ›ci.

Trudność w odtwarzaniu przemian kulturowych, które na ÅšlÄ…sku zapoczÄ…tkowuje bp Walter, polega na dysponowaniu późnymi przekazami źródÅ‚owymi, pisanymi z perspektywy co najmniej dwu stuleci. W pamiÄ™ci potomnych zatarÅ‚y siÄ™ informacje dotyczÄ…ce czynów poszczególnych wÅ‚odarzy koÅ›cioÅ‚a Å›w. Jana. Nikt nie pamiÄ™taÅ‚ o waloÅ„skim pochodzeniu Waltera. ZwiÄ…zki z Mazowszem, z uwagi na incydentalny charakter rzÄ…dów BolesÅ‚awa KÄ™dzierzawego poszÅ‚y w zapomnienie. Późniejsze przemiany, zarówno w dziedzinie kultury, jak też gospodarki, dość skutecznie wymazaÅ‚y informacje o tym, co dziaÅ‚o siÄ™ w poÅ‚owie XII wieku.

 
Najważniejsze przekazy źródÅ‚owe:
Kronika książąt polskich, wyd. Z.WÄ™clewski, w: Monumenta Poloniae Historica t.3, Lwów 1878, s.546.
J. DÅ‚ugosz, Catalogus episcoproum Wratislaviensium, w: tegoż, Opera, wyd. J.Polkowski, ÂŻ.Pauli, Kraków 1887, s.456n.


Podstawowa literatura:

V. Barbier, Histoire de l’abbaye de Malonne, Namur 1894.

K. Dola, Dzieje Kościoła na Śląsku, cz.1, Średniowiecze, Opole 1996.

C. Deptuła, Krąg kościelny płocki w połowie XII wieku, Roczniki Humanistyczne, Prace z zakresu historii, t.8, z.2, Lublin 1959.

C. DeptuÅ‚a, KoÅ›cióÅ‚ pÅ‚ocki w XII wieku, w: KoÅ›cióÅ‚ PÅ‚ocki XI-XX wieku. Jubileuszowa ksiÄ™ga pamiÄ…tkowa 900-lecia diecezji, cz.1, Studia pÅ‚ockie, t.3, PÅ‚ock 1975.

W. Levison, Zur Geschichte des Bischofs Walter von Breslau (1149-1169), Zeitschrift des Vereins für Geschichte Schlesiens, t.35, 1901, s.353-357.

K. Mączewska-Pilch, Tympanon fundacyjny z Ołbina na tle przedstawień o charakterze donacyjnym, Wrocław 1973.

M. Morelowski, PÅ‚askorzeźby Ewangeljarza t. zw. Anastazji a sztuka leodyjsko-mozaÅ„ska XII wieku., Prace i materiaÅ‚y sprawozdawcze sekcji historji sztuki. Rozprawy i materjaÅ‚y wydziaÅ‚u I. Towarzystwa PrzyjacióÅ‚ Nauk w Wilnie t.2, z. 4, Wilno 1935.

A. Sabich, War der Breslauer Bischof Walter (1149-1169) Augustiner-Chorherr und Probst des Chorherrenstiftes Malonne im Bistum Lüttich? Archiv für Schlesiche Kirchengeschichte, t.21, 1963, s.38-42.


 

T. Silnicki, Dzieje i ustrój KoÅ›cioÅ‚a katolickiego na ÅšlÄ…sku do koÅ„ca w. XIV, Warszawa 1953.

H. Sobeczko, Liturgia katedry wrocławskiej według przedtrydenckiego Liber ordinarius z 1563 roku (Opole, Archiwum Diecezjalne, rkps nr M1), Opole 1993.

P. Wiszewski, Francuskie lilie w herbie biskupstwa wrocławskiego. Przyczynek do sposobu recepcji wyobrażeń ikonograficznych w średniowieczu, w: Viae historiae. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Lechowi A. Tyszkiewiczowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, Wrocław 2001.

 
____________________________________________________


Zbigniew Kadłubek
 
Integumentum i „ÅšwiÄ™ta Kraina Milczenia” Mistrza Wincentego
[Streszczenie]
 
         Zanim przejdÄ™ to kwestii zwiÄ…zanych z tajemniczÄ… metaforÄ… z Kroniki Mistrza Wincentego, gdzie nazywa on ÅšlÄ…sk ÅšWIÄ‚Å T¡ KRAIN¡ MILCZENIA, chciaÅ‚bym powiedzieć o kilku kwestiach zwiÄ…zanych z metodÄ… badaÅ„ nad literackim ÅšlÄ…skiem. Uwagi te nie bÄ™dÄ… dotyczyÅ‚y wyÅ‚Ä…cznie Å›redniowiecza, ale o wiele szerszej perspektywy. Jest jednak ta perspektywa bardzo potrzebna, żeby ustalić, że pewne zjawiska dotyczÄ…ce procesów kulturowych, które zachodziÅ‚y na ÅšlÄ…sku przez wiele wieków, ulegaÅ‚y i ulegajÄ… deformacji w badaniach humanistycznych, a przez to pozostajÄ… wciąż niezrozumiane.
         NastÄ™pnie chciaÅ‚bym siÄ™ zająć problemem integumentum, pokazać, jak można rozumieć to zjawisko, że nie jest to wyÅ‚Ä…cznie kwestia stylistyczna bÄ…dź retoryczna, lecz raczej pewien sposób wykÅ‚adu, rodzaj filozofii rozumienia.
         PozostaÅ‚a część rozważaÅ„ bÄ™dzie osnuta wokóÅ‚ tematu metafory SANCTA/BENIGNA SILENTII PROVINCIA. Wydaje siÄ™, że ta metafora miaÅ‚a jakieÅ› uzasadnienie w swoistym patrzeniu na ÅšlÄ…sk autora Kroniki polskiej. Dodatkowo ważne jest, że w późniejszych wiekach w tradycji literackiej ÅšlÄ…ska byÅ‚ ÅšlÄ…sk nadal nazywany KrainÄ… Milczenia, KrainÄ… Cieni, Polem Elizejskim, Elysium, co pozostawaÅ‚o niewÄ…tpliwie w jakimÅ› zwiÄ…zku z tradycjÄ… Å›lÄ…skiego mistycyzmu (Angelus Silesius, Jakob Boehme, Daniel Czepko, Abraham von Frankenberg, Quirinus Kuhlmann, żeby wymienić tych znanych dość powszechnie).
 
LITERATURA:
 
A.
1.     Mistrz Wincenty zwany KadÅ‚ubkiem, Kronika polska, wydaÅ‚, wstÄ™pem i przypisami opatrzyÅ‚ Marian Plezia.
2.     Mistrz Wincenty (tzw. KadÅ‚ubek), Kronika polska, przekÅ‚ad. i opracowanie Brygida Kürbis, WrocÅ‚aw 1996.

B.

  1. Richard Meister, Mittellatein als Traditionsprache (P. Lehmann Festschrift, St. Ottilien 1956).
  2. P. Lehmann, Erforschung des Mittelalters, Leipzig 1941.
  3. Uta Störmer-Caysa, Einführung in die mittelalterliche Mystik, Stuttgart 2004.
  4. Ursula Peters, Religiöse Erfahrung als literarisches Faktum. Zur Vorgeschichte und Genese frauenmystischer Texte des 13. und 14. Jahrhunderts, Tübingen 1988.
  5. Peter Schulthess, Ruedi Imbach, Die Philosophie im lateinischen Mittelalter. Ein Handbuch mit einem bio-bibliographischen Repertorium, Düsseldorf und Zürich 2002.

Ostatnia aktualizacja ( czwartek, 13 pa¼dziernika 2005 )
< Poprzedni   NastÄ™pny >
Mambo is Free Software released under the GNU/GPL License.