Streszczenia XIII Spotkań | Drukuj |  E-mail
wtorek, 11 padziernik 2005
Silesia

XIII Spotkania Mediewistyczne (19 X 2005, sroda, godz 10,30-15,30)

Warszawa, IBL PAN 


Streszczenia referatów



Piotr Bering
 
Wyobrażenia geograficzne Śląska w późnośredniowiecznych kronikach regionalnych i wczesnorenesansowych Descriptiones. Rekonesans badawczy.
 
         Śląsk, jako dzielnica położona na trasie ważnych szlaków handlowych i zarazem jako obszar zamieszkiwany przez wiele narodów doczekał się wielu przedstawień geograficznych, bądź samodzielnych, bądź też zawartych w innych utworach. Do dalszych rozważań wybrałem kilka późnośredniowiecznych kronik i wczesnorenesansowych utworów wpisujących się w tradycję Laudes urbium.

            Utwory te przez wiele dziesiątków lat nie były przedmiotem jakichkolwiek badań, dlatego bardzo często dysponujemy dzisiaj jedynie monograficznymi studiami lub ogólnymi wprowadzeniami pochodzącymi jeszcze z początku XX w. Nie zbadane pozostają poetyckie descriptiones bądź całego Śląska, bądź tylko Wrocławia.

            W pierwszym z analizowanych utworów Kronice Książąt Polskich dominuje narracja faktograficzna, nastawiona na przekazanie czytelnikowi rzetelnych informacji. Warto zauważyć, że w znacznej części kroniki dane geograficzne i dzieje Śląska są przedstawiane jako część dziejów Polski. Dopiero przy omawianiu spraw partykularnych kronikarz przechodzi ze sfery makro do sfery mikro.

            Z kolei Peter Eschenloer, pisząc Historia Wratislaviensis, odwołuje się do tradycji starożytnej i jednocześnie stara się przedstawić Wrocław, w zgodzie z topiką opisu miasta. Stolica Śląska została zestawiona z Troją. Jest to działanie celowe, gdyż Troję zgubiły wewnętrzne niesnaski, a Wrocław winien uniknąć jej losu.

            Wczesna faza renesansu przyniosła falę poetyckich opisów, wśród których na uwagę zasługuje twórczość Wawrzyńca Korwinusa  (Laurentius Corvinus). Jest on twórcą m. in. utworu Slesiae descriptio compendiosa. W twórczości tego poety jest wyraźna, czasami nawet naiwna, stylizacja według wzorów starożytnych.

            Na początku XVI w. spod pióra Vulturinusa Pancratiusa wyszedł Panegyricus Slesiacus liczący 611 wersów. Jest to poetycki opis całego Śląska, który powstał pod wyraźnym wpływem lektury poetów rzymskich. Widoczne jest to m. in. w doborze figur retorycznych. Autor nie tylko opisuje Śląsk, lecz także sławi jego wybitnych mieszkańców.

            Odrębne miejsce zajmują opisy stricte naukowe, jak. np. Bartłomieja Steina lub mapy np. Martina Helwiga.

 
 
Bibliografia (wybór)
 
G. Bauch, Laurentius  Corvinus, der Breslauer Stadtschreiber und Humanist. Sein Leben und seine Schriften, „Zeitschrift des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens”, Bd. 17 (1883), s. 230-302
Dawna historiografia śląska, Opole 1980
P. Drechsler, Pancratii Vulturini Panegyricus Silesiacus, Zeitschrift des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens”, Bd. 35 (1901), s. 35-67

Historia Wratislaviensis et que post mortem regis Ladislai sub electo Georgio de Podiebrat Bohemorum rege illi acciderant prospera et adversa, hg. von H. Markgraf, Breslau 1872 (SRS, Bd. 7).

Kronika xiążąt polskich, wyd. Z. Węclewski, [w:] MPH, T. 3, Lwów 1878, s. 423-578

B. Kürbis, Kształtowanie się pojęć geograficznych o Słowiańszczyźnie w polskich kronikach przeddługoszowych, „Slavia Antiqua”, T. 4 (1953), s. 252-282
H. Manikowska, Świadomość regionalna na Śląsku w późnym średniowieczu, [w:] Państwo, naród, stany w świadomości wieków średnich. Pamięci Benedykta Zientary, Warszawa 1990, s. 253-267

H. Meuss, Des Vulturinus Lobgedicht auf Schlesien von 1506, „Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft für Volkskunde”, Bd. 28 (1927), s. 38-81

G. Türk, Lateinische Gedichte zum Lobe Breslaus, „Zeitschrift des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens”, Bd. 36 (1902), H. 1, s. 101-120

R. Wytyczak, Śląsk w dawnej kartografii, Wrocław 1998

__________________________________________



Piotr Boroń
Instytut Historii, Uniwersytet Śląski

 
Przemiany kulturowe na Śląsku w drugiej połowie XII wieku i ich mazowiecko-walońskie korzenie
 
Kiedy pisze się o przemianach kulturowych na Śląsku w XII-XII wieku, zwraca się zwykle uwagę na przełom cywilizacyjny, związany z działalnością gospodarczą Henryka Brodatego. Rzeczywistość sprzed jego panowania jawi się niektórym, jak to określił Benedykt Zientara, jako „Śląsk wyłaniający się z puszczy”. Faktycznie przemiany kulturowe, rozpoczęte za panowania Brodatego, zmieniły diametralnie obraz Śląska. W ich cieniu pozostają jednak wcześniejsze próby działań w dziedzinie gospodarki i kultury, mające na celu (najogólniej mówiąc, a używając języka współczesnego) modernizację kraju. Procesy zachodzące na Śląsku w trzynastym stuleciu, przyćmiły przemiany, które miały miejsce za panowania Bolesława Wysokiego, a także biskupa wrocławskiego Waltera (1149-1169).

            Istnieje bardzo wiele przesłanek, wskazujących na biskupa Waltera, jako na twórcę czy współtwórcę niewątpliwej świetności kulturalnej Śląska, a zapewne także Wrocławia w drugiej połowie XII wieku. Jego pontyfikat był ściśle związany z rządami Bolesława Kędzierzawego na Śląsku, a wcześniejsze związki Waltera z diecezją płocką i walońskie pochodzenie, dają powód do zadania pytanie, na ile przemiany kulturowe Śląska za jego czasów, miały takie właśnie – walońsko-mazowieckie korzenie.

Biskup Walter, jako jeden z niewielu pierwszych rządców diecezji św. Jana cieszy się od lat niezmienną uwagą historyków. Przyczyna tego leży w całkiem pokaźnej, jak na osobę żyjącą w XII stuleciu, ilości wzmianek źródłowych. Z opracowań historyków wyłania się fascynujący obraz światłego, wykształconego, otwartego na reformatorskie prądy w kościele człowieka; energicznego i sprawnego gospodarza.

Współczesne opinie mają swe podstawy w średniowiecznych ocenach Waltera. Jego zasługi w reformowaniu kościoła śląskiego podnoszone są w katalogach biskupów wrocławskich i w Kronice książąt polskich. Znamienne, że Walter jest pierwszym biskupem, który posiada w tych źródłach bogatszą charakterystykę. Odnieść można wrażenie, że w tradycji wrocławskiej dokładniejsze informacje o biskupach zaczynają się dopiero od Waltera. Informacje źródeł i przypuszczenia historyków nakazują nam do dzieł i zasług biskupa Waltera zaliczyć:

- wzniesienie nowej katedry,

- zabezpieczenie materialne posiadłości kościoła wrocławskiego przez uzyskanie bulli papieskiej,

- wprowadzenie śpiewu w liturgii i innych zwyczajów bliskich kościołowi francuskiemu,

- założenie szkoły katedralnej,

- wprowadzanie celibatu,

- przeniesienie klasztoru kanoników regularnych ze Ślęzy do Wrocławia, na wyspę Piasek oraz zaprowadzenie tam wzorców leodyjskich,

- reformę kapituły katedralnej - znów więc celibat i zwyczaj życia wspólnego,

- sprowadzenie osadników z Walonii i założenie ich kolonii we Wrocławiu.

Jak na jedną osobę jest tych działań sporo. Daje to powód do bliższego przyjrzenia się postaci biskupa i jego działaniom. Szczególnie interesujący jest fakt walońskiego pochodzenia Waltera i pojawiających się w zwyczajach kościoła wrocławskiego motywach określanych jako galijskie. Rozważenia wymagają wszystkie obce wątki w liturgii i zwyczajach kościelnych, a szczególnie ich związek z tzw. kręgiem leodyjskim. Ponieważ działania Waltera są ściśle powiązane z rządami na Śląsku Bolesława Kędzierzawego, a sam Walter jest bratem biskupa płockiego Aleksandra zadać należy pytanie o związki przemian zachodzących na Śląsku za czasów jego pontyfikatu z kościelnym kręgiem płockim.

Dokładniejsza analiza przekazów źródłowych każe jednak postawić znak zapytania na rolą Waltera we wszystkich przypisywanych mu dziełach. Zachodzące na Śląsku w XII wieku przemiany mogły być związane z jego następcami na biskupim tronie. Można uznać, iż fakty zlewają nam się ze stworzoną wiele dziesiątków lat po śmierci biskupa legendą. Nie odmawiamy tu zasług biskupowi Walterowi, lecz jedynie staramy się odkryć, czy te działania, które mu się przypisuje, były faktycznie jego autorstwa, czy też zadziałał tu dość specyficzny mechanizm przypisania zasług następców. Walter jawi nam się jako z pewnością bardzo sprawny organizator: błyskawiczne, trzy lata trwające odnowienie opactwa św. Bertuina oraz szybkie i zwieńczone powodzeniem działania na rzecz protekcji papieskiej dla kościoła wrocławskiego pokazują nam z pewnością energicznego i zdolnego człowieka. Co jednak z innych przypisywanych mu działań jest jego zasługą, trzeba powiedzieć szczerze  - nie wiemy. Wydaje się jednak, że nie stoimy w sytuacji w której musimy bezradnie rozłożyć ręce i powiedzieć: "ignoramus et ignorabimus". Pojawia się sporo niewykorzystanych możliwości badawczych, mogących wzbogacić naszą wiedzę i rozwiać niektóre wątpliwości.

Trudność w odtwarzaniu przemian kulturowych, które na Śląsku zapoczątkowuje bp Walter, polega na dysponowaniu późnymi przekazami źródłowymi, pisanymi z perspektywy co najmniej dwu stuleci. W pamięci potomnych zatarły się informacje dotyczące czynów poszczególnych włodarzy kościoła św. Jana. Nikt nie pamiętał o walońskim pochodzeniu Waltera. Związki z Mazowszem, z uwagi na incydentalny charakter rządów Bolesława Kędzierzawego poszły w zapomnienie. Późniejsze przemiany, zarówno w dziedzinie kultury, jak też gospodarki, dość skutecznie wymazały informacje o tym, co działo się w połowie XII wieku.

 
Najważniejsze przekazy źródłowe:
Kronika książąt polskich, wyd. Z.Węclewski, w: Monumenta Poloniae Historica t.3, Lwów 1878, s.546.
J. Długosz, Catalogus episcoproum Wratislaviensium, w: tegoż, Opera, wyd. J.Polkowski, ÂŻ.Pauli, Kraków 1887, s.456n.


Podstawowa literatura:

V. Barbier, Histoire de l’abbaye de Malonne, Namur 1894.

K. Dola, Dzieje Kościoła na Śląsku, cz.1, Średniowiecze, Opole 1996.

C. Deptuła, Krąg kościelny płocki w połowie XII wieku, Roczniki Humanistyczne, Prace z zakresu historii, t.8, z.2, Lublin 1959.

C. Deptuła, Kościół płocki w XII wieku, w: Kościół Płocki XI-XX wieku. Jubileuszowa księga pamiątkowa 900-lecia diecezji, cz.1, Studia płockie, t.3, Płock 1975.

W. Levison, Zur Geschichte des Bischofs Walter von Breslau (1149-1169), Zeitschrift des Vereins für Geschichte Schlesiens, t.35, 1901, s.353-357.

K. Mączewska-Pilch, Tympanon fundacyjny z Ołbina na tle przedstawień o charakterze donacyjnym, Wrocław 1973.

M. Morelowski, Płaskorzeźby Ewangeljarza t. zw. Anastazji a sztuka leodyjsko-mozańska XII wieku., Prace i materiały sprawozdawcze sekcji historji sztuki. Rozprawy i materjały wydziału I. Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie t.2, z. 4, Wilno 1935.

A. Sabich, War der Breslauer Bischof Walter (1149-1169) Augustiner-Chorherr und Probst des Chorherrenstiftes Malonne im Bistum Lüttich? Archiv für Schlesiche Kirchengeschichte, t.21, 1963, s.38-42.


 

T. Silnicki, Dzieje i ustrój Kościoła katolickiego na Śląsku do końca w. XIV, Warszawa 1953.

H. Sobeczko, Liturgia katedry wrocławskiej według przedtrydenckiego Liber ordinarius z 1563 roku (Opole, Archiwum Diecezjalne, rkps nr M1), Opole 1993.

P. Wiszewski, Francuskie lilie w herbie biskupstwa wrocławskiego. Przyczynek do sposobu recepcji wyobrażeń ikonograficznych w średniowieczu, w: Viae historiae. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Lechowi A. Tyszkiewiczowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, Wrocław 2001.

 
____________________________________________________


Zbigniew Kadłubek
 
Integumentum i „Święta Kraina Milczenia” Mistrza Wincentego
[Streszczenie]
 
         Zanim przejdę to kwestii związanych z tajemniczą metaforą z Kroniki Mistrza Wincentego, gdzie nazywa on Śląsk ŚWIĂŠT¡ KRAIN¡ MILCZENIA, chciałbym powiedzieć o kilku kwestiach związanych z metodą badań nad literackim Śląskiem. Uwagi te nie będą dotyczyły wyłącznie średniowiecza, ale o wiele szerszej perspektywy. Jest jednak ta perspektywa bardzo potrzebna, żeby ustalić, że pewne zjawiska dotyczące procesów kulturowych, które zachodziły na Śląsku przez wiele wieków, ulegały i ulegają deformacji w badaniach humanistycznych, a przez to pozostają wciąż niezrozumiane.
         Następnie chciałbym się zająć problemem integumentum, pokazać, jak można rozumieć to zjawisko, że nie jest to wyłącznie kwestia stylistyczna bądź retoryczna, lecz raczej pewien sposób wykładu, rodzaj filozofii rozumienia.
         Pozostała część rozważań będzie osnuta wokół tematu metafory SANCTA/BENIGNA SILENTII PROVINCIA. Wydaje się, że ta metafora miała jakieś uzasadnienie w swoistym patrzeniu na Śląsk autora Kroniki polskiej. Dodatkowo ważne jest, że w późniejszych wiekach w tradycji literackiej Śląska był Śląsk nadal nazywany Krainą Milczenia, Krainą Cieni, Polem Elizejskim, Elysium, co pozostawało niewątpliwie w jakimś związku z tradycją śląskiego mistycyzmu (Angelus Silesius, Jakob Boehme, Daniel Czepko, Abraham von Frankenberg, Quirinus Kuhlmann, żeby wymienić tych znanych dość powszechnie).
 
LITERATURA:
 
A.
1.     Mistrz Wincenty zwany Kadłubkiem, Kronika polska, wydał, wstępem i przypisami opatrzył Marian Plezia.
2.     Mistrz Wincenty (tzw. Kadłubek), Kronika polska, przekład. i opracowanie Brygida Kürbis, Wrocław 1996.

B.

  1. Richard Meister, Mittellatein als Traditionsprache (P. Lehmann Festschrift, St. Ottilien 1956).
  2. P. Lehmann, Erforschung des Mittelalters, Leipzig 1941.
  3. Uta Störmer-Caysa, Einführung in die mittelalterliche Mystik, Stuttgart 2004.
  4. Ursula Peters, Religiöse Erfahrung als literarisches Faktum. Zur Vorgeschichte und Genese frauenmystischer Texte des 13. und 14. Jahrhunderts, Tübingen 1988.
  5. Peter Schulthess, Ruedi Imbach, Die Philosophie im lateinischen Mittelalter. Ein Handbuch mit einem bio-bibliographischen Repertorium, Düsseldorf und Zürich 2002.

Ostatnia aktualizacja ( czwartek, 13 padziernik 2005 )
< Poprzedni   Następny >
Mambo is Free Software released under the GNU/GPL License.