Streszczenia XI Spotkań | Drukuj |  E-mail
poniedziaek, 30 maj 2005
Spis stron
Streszczenia XI Spotkań
Strona 2
Strona 3

11


23 marca 2005 środa, godz. 10,30-16,00
Warszawa, ul. Nowy Świat 72, Pałac Staszica, sala im. Mickiewicza (144)
Mediewalizm


Ks. prof. Ryszard Knapiński (Katolicki Uniwersytet Lubelski)
Biblia uboga czy komiks? Dewaluacja pojęcia Biblia pauperum

Do literatury weszły błędne sposoby rozumienia tego czym była w średniowieczu grupa rękopisów określana jako Biblia Pauperum. Był to syntetyczny skrót przekazu biblijnego dziejów Zbawienia, przeznaczony dla teologów i kaznodziejów, ułożony według zasad typologii biblijnej. Powstanie łączy się z kręgiem południowo niemieckich zakonów benedyktyńskich z ok. 1250 r. Oprócz ilustrowanych, znane są egzemplarze pozbawione dekoracji rysunkowej. Ze względu na właściwości filologiczne oraz stylistykę ikonografii odróżnia się ich trzy grupy: austriacką, weimarską i bawarską. Oprócz wersji niemieckiej i  łacińskiej w XV w. pojawiły się wersje narodowe, wśród których wyróżnia się grupa niderlandzka. Rysunki Biblii Pauperum służyły za wzornik dla artystów. Po soborze trydenckim zmalała popularność kodeksów i zaprzestano ich produkcji.
    Słowa kluczowe: Biblia Pauperum, Ikonografia chrześcijańska, Biblia w sztuce, Typologia biblijna w sztuce,
Ikonografia Chrystologiczna.
Summary
In literature there presently exist some false ways of understanding what in medieval times a group of manuscripts called
"Pauperum Bible" really was. This was synthetic cut of biblical history of redemption's tales, being meant for theologians
and preachers, constructed in accordance with general principles of biblical theology. Origin of it is usually being
connected with areas of South-German Benedictine monasteries in epoch of 1250. There are known both illustrated copies
of the bible, as well as non-illustrated ones, empty of any drawing decorations. There have been distinguished three main
groups of bible's copies: Austrian, Weimar and Bavarian ones, which differentiate one from another because of philological features and style of iconography. Except of German and Latin versions, since XV-th century, there exist more different national biblies. Among them it singles out the version from Netherlands. Drawings in "Pauperum Bible" were a prototype for many artists. After the Council of Trent, popularity of codes came to be smaller and finally they have been cancelled.

Keywords: Pauperum Bible, Christian Iconography, Bible in Art., Biblical Typology in the Art, Christological Iconography
Dr Jacek Kowzan (Akademia Podlaska, Siedlce)
Quattuor hominum novissima. Między słowem a obrazem
    Wystąpienie ma na celu prezentację ciągłości, długiego trwania średniowiecznej tradycji eschatologicznej czterech rzeczy ostatecznych, mającej swe korzenie w późnośredniowiecznych utworach: Cordiale przypisywanym Gerardowi de Vliederhoven i Liber utilissimus Dionizego Kartuza. Interesujące wydaje się ustalenie relacji utworów wzorcowych do tekstów późniejszych tworzących razem „serię tematyczną” (termin Janiny Abramowskiej), uchwycenie mechanizmu jej kształtowania, wskazanie węzłowych momentów jej rozwoju, dociekanie powodów popularności tematu wśród autorów staropolskich, określenie przyczyn zachodzenia różnic i podobieństw między tekstami tego typu poprzez rejestrację ogniw wariantywnych i synonimicznych oraz wskazanie innowacji w opracowaniu tematu czterech rzeczy ostatecznych, a także rozpoznanie koneksji tematu z ikonografią (tu np. Tomasza Morusa traktat The Four Last Things a Hieronima Boscha Stół mądrości).
    Temat czterech rzeczy ostatecznych, którego dzieje zostaną nakreślone, odznaczał się specyficznymi właściwościami. Pozostając w ścisłym związku z obowiązującą w Kościele doktryną eschatologiczną, był mało podatny na zmiany i przekształcenia, w odróżnieniu do tematów wywodzących się na przykład z tradycji grecko-rzymskiego antyku, które cechowała duża elastyczność, tzn. zdolność do przenoszenia najróżniejszych programów ideowych. Również przestrzeń międzytekstowego dialogu uruchamiana przez wpisujące się w serię utwory była relatywnie mało dynamiczna. Jej najistotniejszy segment w każdym przypadku stanowiła Biblia oraz Tradycja i to przede wszystkim w ich obrębie odbywały się indywidualne wybory. Właśnie relacja do tych ogniw dziedzictwa kulturowego sprawiła, że w dziełach badanej serii tematycznej czterech rzeczy ostatecznych w oczy rzuca się przede wszystkim synonimiczność ujęć, podobieństwo rozwiązań kompozycyjnych i treściowych. Stosunki nawiązania miały wyraźnie charakter alegacyjny, a do podstawowych typów zależności, jawnych bądź ukrytych, między ogniwami serii należało odtworzenie, wykorzystanie lub rozwinięcie. Stąd wielokrotnie spotykane te same nawiązania, formuły, exempla, obrazy. Tym samym wzorzec konstrukcyjny ukształtowany u schyłku wieków średnich ulegał z biegiem czasu tylko niewielkim modyfikacjom. Co prawda zmieniała się gatunkowa przynależność poszczególnych realizacji modelu, ale układ samej materii prawie się nie zmieniał. Ta trwałość może niekiedy budzić zniecierpliwienie, dla dawnych autorów stanowiła jednak rodzaj gwarancji prawowierności tekstów, wspierała też ich funkcję memoratywną, co nie powinno dziwić, skoro większość omawianych tekstów już w swoich częściach wstępnych odwoływała się biblijnego wersetu „Memorare novissima tua...”
    Taki kształt dzieł de quattuor novissimorum wynikał też z faktu, że jako teksty użytkowe, duszpasterskie miały one specyficzne zadania kształtowania świadomości, wpływu na postawę, uczucia moralne i zachowanie odbiorcy, ujawniając aktywizacyjny charakter uwarunkowań zachodzących między literaturą oraz sztukami plastycznymi a moralnością, oraz ich funkcję wychowawczą. W rezultacie wielokierunkowych oddziaływań, w które zaangażowana była także ikonografia, pozostawiać miały one w psychice odbiorcy ślad, który warunkowałby mniej lub bardziej dostrzegalną zmianę postawy życiowej i postępowania. Dlatego uświęcone autorytetem Świętej Księgi, powagą dogmatów i wypowiedzi Urzędu Nauczycielskiego Kościoła utwory o czterech rzeczach ostatecznych zachowywały stały szkielet konstrukcyjny i tematyczny, nieznacznie zmieniając tylko wypełnienie, oczywiście w obrębie i granicach wyznaczonych przez ortodoksję oraz świadomość duszpasterskiej odpowiedzialności za pośmiertny los dusz.
    Pojawiające się sporadycznie różnice między dziełami implikowane były zmianami wspieranymi przez czynniki zewnętrzne wobec literatury. I tak nieznaczne zmiany w planie tematycznym utworów wynikały ze społecznych koniunktur oraz wyznaniowych kontekstów i występowały na przykład w przypadku wprowadzania treści polemicznych wobec aktualnie kształtujących się kierunków heterodoksyjnych względem doktryny Kościoła rzymskiego, czy też nacisków specyficznej dla danego środowiska duchowości. Najwyraźniej wpływy zewnętrzne dają się zauważyć w momentach węzłowych rozwoju serii, tj. prób introdukcji czyśćca pod wpływem zamętu reformacyjnego czy zwalczania przejawów protestanckich herezji.



Ostatnia aktualizacja ( wtorek, 11 padziernik 2005 )
< Poprzedni   Następny >
Mambo is Free Software released under the GNU/GPL License.